नैसर्गिक शेती विरुद्ध रासायनिक शेती: एक तुलनात्मक विश्लेषण

प्रास्तावना: शेतीच्या दोन भिन्न पद्धती

नैसर्गिक शेती ही एक अशी शेतीपद्धती आहे जी निसर्गाच्या नियमांशी पूर्णतः सुसंगत राहून काम करते. यामध्ये रासायनिक खते, कीटकनाशके आणि तणनाशके यांसारख्या कोणत्याही बाह्य निविष्ठांचा वापर पूर्णपणे टाळला जातो. ही पद्धत जमिनीतील सूक्ष्मजीव, गाईचे शेण व गोमूत्र आणि पिकांचे अवशेष यांसारख्या शेतावर उपलब्ध असलेल्या संसाधनांवर अवलंबून असते.

याउलट, प्रचलित रासायनिक शेतीमुळे आज कृषी क्षेत्र अनेक गंभीर संकटांना सामोरे जात आहे. हवामान बदल, जमिनीचे खालावलेले आरोग्य, पाण्याची कमतरता आणि सतत वाढणारा उत्पादन खर्च यांसारख्या समस्यांनी शेतकऱ्यांना ग्रासले आहे. या गंभीर परिस्थितीमुळे, नैसर्गिक शेती ही भारताच्या कृषी क्षेत्रासाठी एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि शाश्वत पर्याय म्हणून उदयास येत आहे.

या दस्तऐवजाचा उद्देश हा आहे की एका नवीन शिकणाऱ्या व्यक्तीसाठी या दोन्ही शेती पद्धतींचे एक सोपे, तुलनात्मक विश्लेषण सादर करणे. यातून प्रत्येकीचे फायदे-तोटे स्पष्ट होतील आणि त्यातील मूलभूत फरक समजण्यास मदत होईल. चला तर मग, या दोन्ही पद्धतींच्या मूळ तत्त्वज्ञानापासून सुरुवात करूया.

मूलभूत तत्त्वज्ञान: निसर्गाशी सुसंगतता विरुद्ध बाह्य अवलंबित्व

नैसर्गिक शेतीचे जागतिक स्तरावरील प्रणेते प्रसिद्ध जपानी शास्त्रज्ञ-शेतकरी श्री. मासानोबु फुकुओका हे आहेत. त्यांनी या शेती पद्धतीला निसर्गासोबत काम करण्याच्या तत्त्वज्ञानावर आधारित केले. पुढे मा. राज्यपाल श्री. आचार्य देवव्रत यांनी भारतीय परिस्थितीनुसार या संकल्पनेला अधिक व्यापक आणि सुलभ केले.

फुकुओका यांनी मांडलेली नैसर्गिक शेतीची मूलभूत तत्त्वे खालीलप्रमाणे आहेत:

• शून्य मशागत (No Tillage): जमिनीची नैसर्गिक रचना आणि आरोग्य टिकवून ठेवण्यासाठी नांगरणी न करणे.
• खतांचा वापर नाही (No Fertilizers): रासायनिक किंवा बाहेरून आणलेल्या सेंद्रिय खतांचा वापर पूर्णपणे टाळणे.
• कीटकनाशकांचा वापर नाही (No Pesticides): कीड नियंत्रणासाठी निसर्गाच्या नैसर्गिक संतुलनावर अवलंबून राहणे.
• निसर्गासोबत काम करणे (Working with Nature): शेतीची कामे नैसर्गिक चक्रांशी आणि प्रक्रियांशी जुळवून घेणे.

भारतामध्ये, आचार्य देवव्रत यांनी या तत्त्वांना ‘गाय-आधारित शेती’ या संकल्पनेशी जोडले. यामध्ये जीवामृत, बीजामृत आणि वाफसा (जमिनीतील हवा आणि पाण्याचे संतुलन) यांसारख्या स्थानिक उपायांचा वापर करून जमिनीची सुपीकता वाढवणे आणि पिकांचे संरक्षण करण्यावर भर दिला जातो.

आता आपण या दोन्ही पद्धतींमधील प्रमुख फरक एका सरळ आणि सोप्या तक्त्याद्वारे पाहूया.

प्रमुख भिन्नता: एक तुलनात्मक तक्ता

हा तक्ता दोन्ही पद्धतींमधील तांत्रिक फरक स्पष्ट करतो. आता आपण शेतकऱ्यांसाठी उपलब्ध असलेल्या व्यावहारिक संधी आणि त्यांना सामोऱ्या जाव्या लागणाऱ्या आव्हानांकडे पाहूया.

संधी आणि आव्हाने: एक संतुलित दृष्टिकोन

नैसर्गिक शेतीचे फायदे आणि संधी (Pros and Opportunities of Natural Farming)

नैसर्गिक शेती स्वीकारल्याने केवळ उत्पादन खर्चात बचत होत नाही, तर ते शेतकऱ्यांसाठी आर्थिक, पर्यावरणीय आणि सामाजिक स्तरावर नवीन संधींचे दरवाजे उघडते, जे खालीलप्रमाणे आहेत:

• आर्थिक फायदा (Financial Benefit): बाह्य निविष्ठांवर होणारा खर्च पूर्णपणे वाचतो, ज्यामुळे उत्पादन खर्चात मोठी बचत होते. महाराष्ट्रातील ८०% पेक्षा जास्त अल्प व अत्यल्प भूधारक शेतकऱ्यांसाठी हा एक मोठा दिलासा आहे.
• वाढलेली बाजारपेठ (Growing Market): रासायनिक अवशेष नसलेल्या (chemical-residue-free) उत्पादनांची मागणी शहरी भागात वेगाने वाढत आहे. यामुळे शेतकऱ्यांना चांगला बाजारभाव मिळवण्याची, तसेच निर्यातीची संधी निर्माण झाली आहे.
• शाश्वतता आणि लवचिकता (Sustainability and Resilience): ही पद्धत जमिनीचे आरोग्य सुधारते, पाण्याची बचत करते आणि जैवविविधतेचे संवर्धन करते. यामुळे पिके हवामान बदलाच्या परिणामांना, तसेच कीड आणि रोगांना अधिक चांगल्या प्रकारे तोंड देऊ शकतात.
• रोजगार निर्मिती (Employment Generation): जीवामृत, बीजामृत यांसारख्या निविष्ठा तयार करणे व विकणे, तसेच सेंद्रिय उत्पादनांवर प्रक्रिया करणे आणि त्यांची विक्री व्यवस्था पाहणे यातून ग्रामीण व शहरी भागात रोजगाराच्या नवीन संधी निर्माण होतात.

नैसर्गिक शेतीसमोरील आव्हाने (Challenges of Natural Farming)

या पद्धतीचे अनेक फायदे असले तरी, तिचा व्यापक स्वीकार होण्यामध्ये काही व्यावहारिक आणि संरचनात्मक अडथळे आहेत, ज्यांवर मात करणे आवश्यक आहे:

1. ज्ञान आणि जागरूकतेचा अभाव (Lack of Knowledge and Awareness): अनेक शेतकऱ्यांना या पद्धतीच्या शास्त्रीय माहितीचा आणि फायद्यांचा अभाव असल्याने ते ही पद्धत स्वीकारायला धजावत नाहीत.
2. निविष्ठांची उपलब्धता आणि गुणवत्ता (Availability and Quality of Inputs): सुरुवातीच्या काळात देशी बियाणे, जनावरांची उपलब्धता (विशेषतः गाय) यांसारखी संसाधने सहज उपलब्ध नसतात, ज्यामुळे निविष्ठा तयार करणे कठीण होते.
3. उत्पादनातील अनिश्चितता (Yield Uncertainty): रासायनिक शेतीतून नैसर्गिक शेतीकडे वळताना सुरुवातीच्या काही वर्षांमध्ये उत्पादनात घट येऊ शकते. हा आर्थिक धोका पत्करण्यास अनेक शेतकरी तयार नसतात.
4. कीड, रोग आणि तण नियंत्रण (Pest, Disease, and Weed Control): अचानक मोठ्या प्रमाणात कीड किंवा रोगांचा प्रादुर्भाव झाल्यास किंवा तण वाढल्यास रासायनिक उपायांशिवाय त्यांचे नियंत्रण करणे अवघड होते.
5. मजूर आणि श्रम समस्या (Labor Issues): या पद्धतीमध्ये अनेक कामे हाताने करावी लागत असल्याने ती अधिक श्रम-केंद्रित आहे. त्यामुळे मजुरांची उपलब्धता ही एक मोठी समस्या बनते.
6. बाजारपेठ आणि प्रमाणीकरण (Market and Certification): नैसर्गिक उत्पादनांसाठी स्वतंत्र आणि खात्रीशीर बाजारपेठेचा अभाव आहे. तसेच, उत्पादनांना प्रमाणित करण्याची प्रक्रिया सोपी आणि सुलभ नाही, ज्यामुळे चांगला भाव मिळवणे कठीण होते.

ही आव्हाने मोठी असली तरी, सरकार, शेतकरी गट आणि कृषी विद्यापीठे यांच्या एकत्रित प्रयत्नांतून त्यावर मात करणे शक्य आहे. किंबहुना, शेती क्षेत्रापुढील गंभीर धोके पाहता हा बदल आता अपरिहार्य ठरतो.

निष्कर्ष: शाश्वत शेतीकडे एक आवश्यक पाऊल

हवामान बदल, जमिनीचे खालावलेले आरोग्य आणि रासायनिक शेतीचा वाढता खर्च या गंभीर समस्या पाहता, नैसर्गिक शेती आता केवळ एक पर्याय राहिलेली नाही, तर ती एक आवश्यक गरज बनली आहे.

या पद्धतीसमोरील आव्हानांवर मात करण्यासाठी केंद्र आणि राज्य सरकार ‘राष्ट्रीय नैसर्गिक शेती अभियान’ आणि ‘डॉ. पंजाबराव देशमुख नैसर्गिक शेती अभियान’ यांसारख्या विविध योजनांच्या माध्यमातून प्रोत्साहन देत आहेत. नैसर्गिक शेती शेतकऱ्यांना एक स्थिर, फायदेशीर आणि पर्यावरणाच्या दृष्टीने सुरक्षित भविष्य घडवण्याचा मार्ग दाखवते, ज्यामुळे निसर्गाचा बिघडलेला समतोल पुन्हा साधला जाऊ शकतो.